Việc giá trị tài sản phát mại không đủ để thanh toán toàn bộ khoản vay là một rủi ro tín dụng khá phổ biến, thường xuất phát từ sự biến động của thị trường hoặc quá trình định giá tài sản ban đầu chưa sát với thực tế. Khi tình huống này xảy ra, phần nghĩa vụ còn thiếu sẽ được xếp vào nhóm nợ khó thu hồi, khiến ngân hàng phải triển khai các biện pháp xử lý mạnh hơn hoặc sử dụng nguồn dự phòng rủi ro nhằm bù đắp tổn thất tài chính. Hãy xem chi tiết thông qua Luật sư Đoàn dưới đây.
Thủ tục phát mại tài sản thế chấp ngân hàng
Để việc phát mại tài sản diễn ra đúng quy định pháp luật, ngân hàng cùng đơn vị tổ chức đấu giá cần thực hiện đầy đủ các bước bắt buộc như thông báo rõ ràng về thời hạn thanh toán và tiến hành niêm yết thông tin công khai theo quy định. Nếu quy trình này có sai sót hoặc không tuân thủ đúng thủ tục, rất dễ phát sinh tranh chấp pháp lý, làm kéo dài thời gian xử lý tài sản và ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thu hồi nợ cũng như quyền lợi của các bên liên quan.
Bước 1: Thông báo về việc xử lý phát mại tài sản
Căn cứ Điều 300 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc thông báo về việc xử lý tài sản đảm bảo như sau:
Thông báo về việc xử lý tài sản bảo đảm
1. Trước khi xử lý tài sản bảo đảm, bên nhận bảo đảm phải thông báo bằng văn bản trong một thời hạn hợp lý về việc xử lý tài sản bảo đảm cho bên bảo đảm và các bên cùng nhận bảo đảm khác.
Đối với tài sản bảo đảm có nguy cơ bị hư hỏng dẫn đến bị giảm sút giá trị hoặc mất toàn bộ giá trị thì bên nhận bảo đảm có quyền xử lý ngay, đồng thời phải thông báo cho bên bảo đảm và các bên nhận bảo đảm khác về việc xử lý tài sản đó.
2. Trường hợp bên nhận bảo đảm không thông báo về việc xử lý tài sản bảo đảm theo quy định tại khoản 1 Điều này mà gây thiệt hại thì phải bồi thường cho bên bảo đảm, các bên cùng nhận bảo đảm khác.
Bước 2: Định giá tài sản
Căn cứ Điều 306 Bộ luật Dân sự 2015 quy định quy trình định giá tài sản đảm bảo như sau:
– Bên bảo đảm và bên nhận bảo đảm có quyền thỏa thuận về giá tài sản bảo đảm hoặc định giá thông qua tổ chức định giá tài sản khi xử lý tài sản bảo đảm.
Trường hợp không có thỏa thuận thì tài sản được định giá thông qua tổ chức định giá tài sản.
– Việc định giá tài sản bảo đảm phải bảo đảm khách quan, phù hợp với giá thị trường.
– Tổ chức định giá phải bồi thường thiệt hại nếu có hành vi trái pháp luật mà gây thiệt hại cho bên bảo đảm, bên nhận bảo đảm trong quá trình định giá tài sản bảo đảm.
Bước 3: Bán tài sản
Căn cứ Điều 304 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc bán tài sản đảm bảo như sau:
– Việc bán đấu giá tài sản cầm cố, thế chấp được thực hiện theo quy định của pháp luật về bán đấu giá tài sản.
– Việc tự bán tài sản cầm cố, thế chấp của bên nhận bảo đảm được thực hiện theo quy định về bán tài sản trong Bộ luật này và quy định sau đây:
– Việc thanh toán số tiền có được từ việc xử lý tài sản được thực hiện theo quy định tại Điều 307 của Bộ luật này;
– Sau khi có kết quả bán tài sản thì chủ sở hữu tài sản và bên có quyền xử lý tài sản phải thực hiện các thủ tục theo quy định của pháp luật để chuyển quyền sở hữu tài sản cho bên mua tài sản
Bước 4: Thanh toán số tiền có được từ việc xử lý phát mại
Căn cứ Điều 307 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc thanh toán số tiền có được từ việc xử lý tài sản cầm cố, thế chấp như sau:
Thanh toán số tiền có được từ việc xử lý tài sản cầm cố, thế chấp
1. Số tiền có được từ việc xử lý tài sản cầm cố, thế chấp sau khi thanh toán chi phí bảo quản, thu giữ và xử lý tài sản cầm cố, thế chấp được thanh toán theo thứ tự ưu tiên quy định tại Điều 308 của Bộ luật này.
2. Trường hợp số tiền có được từ việc xử lý tài sản cầm cố, thế chấp sau khi thanh toán chi phí bảo quản, thu giữ và xử lý tài sản cầm cố, thế chấp lớn hơn giá trị nghĩa vụ được bảo đảm thì số tiền chênh lệch phải được trả cho bên bảo đảm.
3. Trường hợp số tiền có được từ việc xử lý tài sản cầm cố, thế chấp sau khi thanh toán chi phí bảo quản, thu giữ và xử lý tài sản cầm cố, thế chấp nhỏ hơn giá trị nghĩa vụ được bảo đảm thì phần nghĩa vụ chưa được thanh toán được xác định là nghĩa vụ không có bảo đảm, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận bổ sung tài sản bảo đảm. Bên nhận bảo đảm có quyền yêu cầu bên có nghĩa vụ được bảo đảm phải thực hiện phần nghĩa vụ chưa được thanh toán.
Bước 5: Chuyển quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản cho người sở hữu sau khi phát mại tài sản
Trong trường hợp pháp luật quy định việc chuyển quyền sở hữu, sử dụng tài sản phải có sự đồng ý bằng văn bản của chủ sở hữu.
Hợp đồng mua bán tài sản giữa chủ sở hữu tài sản hoặc người thi hành án với người mua tài sản về việc xử lý tài sản bảo đảm thì hợp đồng cầm cố tài sản, thế chấp tài sản được dùng để thay thế cho các loại giấy tờ này.
Thủ tục chuyển quyền sở hữu cho người có quyền sử dụng tài sản bảo đảm được thực hiện theo quy định của pháp luật về đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản sau khi xử lý được thực định của pháp luật.
Sau đó thì người nhận chuyển quyền sở hữu đất và quyền sử dụng tài sản đó được văn phòng đăng ký đất đai các cấp có thẩm quyền cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản cho người sử dụng đất theo quy định.a
Ngân hàng phát mại không đủ thu hồi nợ xử lý sao?
Trong trường hợp số tiền thu về từ việc xử lý tài sản phát mại không đủ để tất toán toàn bộ khoản vay, phần nghĩa vụ còn thiếu sẽ được xem là khoản nợ không còn tài sản bảo đảm. Khi đó, ngân hàng vẫn có quyền tiếp tục yêu cầu khách hàng thực hiện nghĩa vụ thanh toán bằng các nguồn tài sản khác hoặc thu nhập hợp pháp của mình. Nếu cần thiết, tổ chức tín dụng cũng có thể khởi kiện ra tòa án để đề nghị cơ quan thi hành án áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với phần nợ còn thiếu.
Để khắc phục được tình trạng trên, cần có sự phối hợp của các cơ quan tư pháp, tòa án, các cơ quan thi hành án rất quan trọng. Bởi khi một vụ việc được tổ chức tín dụng đưa ra giải quyết tại cơ quan tư pháp thì cần phải thúc đẩy xử lý một cách nhanh chóng và kịp thời. Đối với những vụ việc đơn giản, có thể áp dụng thủ tục rút gọn để làm sao những cái khoản vay nhỏ có chứng cứ rõ ràng có thể được giải quyết nhanh chóng
Đồng thời, các tổ chức tín dụng cũng cần quyết liệt hơn nữa trong xử lý nợ xấu bằng cách tuân thủ đúng các quy định của pháp luật. Nhiều trường hợp để thúc đẩy tín dụng, việc thẩm định, xác minh tài sản bảo đảm chưa đúng hoặc đẩy giá lên quá cao dẫn đến khi phát sinh nợ xấu, đem bán tài sản vẫn không đủ trả nợ mới bộc lộ ra lỗ hổng trong định giá.
Thêm nữa, khi các tổ chức tín dụng đưa vụ việc ra tòa, đến lúc ra được bản án cũng cần xem kỹ bản án đấy có khả năng thi hành hay không, các phán quyết có thể được thi hành tại cơ quan thi hành án hay không. Nếu phán quyết hoặc bản án chưa rõ ràng thì chúng ta phải ngay lập tức yêu cầu ở cơ quan tòa án đính chính hoặc sửa lại để đảm bảo khi đưa ra cơ quan thi hành án thì bản án có thể được thi hành.
Ảnh hưởng của phát mại tới người vay và chủ nợ
Việc phát mại tài sản thường kéo theo nhiều hệ quả tài chính đối với cả bên vay và bên cho vay. Người vay có thể phải đối mặt với nguy cơ mất quyền sở hữu tài sản, giảm uy tín tín dụng và vẫn còn nghĩa vụ thanh toán phần nợ chưa được tất toán. Trong khi đó, bên cho vay cũng phải xử lý hàng loạt thủ tục pháp lý phức tạp, phát sinh chi phí vận hành đáng kể và thậm chí có nguy cơ không thu hồi đủ số tiền đã cho vay nếu giá trị tài sản giảm so với thời điểm định giá ban đầu.
– Rủi ro về hiện trạng và thông tin tài sản:
Thực tế khi mua tài sản phát mãi của ngân hàng, người mua thường không có điều kiện kiểm tra kỹ tài sản trước khi mua nên có thể dẫn đến những hỏng hóc, rủi ro hư hỏng dẫn đến khoản chi phí sửa chữa ngoài ý muốn.
– Rủi ro pháp lý liên quan việc phát mãi tài sản:
Hiện nay, việc xử lý tài sản bảo đảm của ngân hàng thường xuyên xảy ra tranh chấp giữa các bên. Theo đó, mặc dù đã hoàn tất việc mua tài sản phát mãi thì người mua vẫn có khả năng không thể thực hiện các quyền của mình đối với tài sản khi có tranh chấp phát sinh.
– Thủ tục pháp lý phức tạp:
Việc xử lý tài sản bảo đảm của ngân hàng phải được thực hiện theo trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật, thông thường sẽ thông qua thủ tục bán đấu giá tài sản. Vì vậy, người mua tài sản phát mãi của ngân hàng sẽ phải thực hiện các thủ tục pháp lý phức tạp hơn so với việc mua bán thông thường.
Biện pháp khắc phục nợ xấu sau phát mại
Khi số tiền thu được từ việc xử lý tài sản bảo đảm vẫn chưa đủ để thanh toán toàn bộ khoản vay, ngân hàng có thể tiếp tục áp dụng biện pháp truy đòi đối với các tài sản khác của người vay hoặc của bên bảo lãnh. Quá trình này thường bao gồm việc rà soát và xác minh điều kiện thi hành án đối với các loại tài sản như động sản, bất động sản hoặc các nguồn thu nhập định kỳ của khách hàng, nhằm thu hồi tối đa phần nợ gốc và lãi còn lại.
Tất cả các thống kê về tình trạng nợ xấu ở các ngân hàng thương mại Việt Nam trong thời gian vừa qua đã minh chứng một bức tranh đầy đủ, toàn diện về hiện trạng nợ xấu ở hệ thống ngân hàng thương mại[3]. Tuy nhiên, trên thực tế, khó có thể xác định được nợ xấu là bao nhiêu, như thế nào và có thể thanh toán được hay không? Theo đó, chúng ta cần tiến hành xác định nguyên nhân và đưa ra những giải pháp cần thiết để tiến hành giải quyết nợ xấu đang diễn ra ở nhiều ngân hàng thương mại tại Việt Nam hiện nay. Dưới góc độ nghiên cứu và trên cở sở xem xét, học hỏi kinh nghiệm quốc tế, có thể xét thấy nên áp dụng một số giải pháp để xử lý nợ xấu đang diễn ra khá phức tạp trong hệ thống ngân hàng thương mại tại Việt Nam thời gian vừa qua như sau:
Thứ nhất, xây dựng, duy trì, thiết lập hệ thống tài chính vững chắc gồm việc quy định các chuẩn mực, quy tắc, chế độ kiểm toán, quyết toán, kế toán, quản trị riêng biệt, khuôn khổ điều tiết, giám sát thị trường tài chính, thị trường tiền tệ… để xác định những mục tiêu cốt lõi hỗ trợ hệ thống tài chính hoàn thành vai trò của mình, bảo đảm tốc độ và chi phí chu chuyển vốn, khả năng truyền tải và phân tán rủi ro tài chính. Công việc này không ai làm tốt hơn chính Chính phủ và các cơ quan giúp việc liên quan như Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính…
Thứ hai, xiết chặt các quy chế điều tiết để bảo đảm an toàn hệ thống sẽ luôn được đặt lên trước hết bất kể khi nào hệ thống ngân hàng phải đối mặt với nguy cơ rủi ro cao, bao gồm cả các mối đe dọa như khủng hoảng hoặc thậm chí là phá sản. Tiếp theo, mọi quy chế điều tiết quan trọng khác như các quy định về tỉ lệ an toàn hoạt động ngân hàng (đặc biệt là hệ số an toàn vốn tối thiểu – CAR), về phân loại nợ xấu và trích lập dự phòng rủi ro, về cho phép lưu hành một sản phẩm, công cụ tài chính mới hay chấp thuận cho mở rộng quy mô, phạm vi, lĩnh vực hoạt động mà mức độ rủi ro của chúng chưa được định lượng đầy đủ và bảo đảm đủ năng lực kiểm soát… đều cần được xem xét, đánh giá lại một cách nghiêm khắc và phải được xiết chặt hơn.
Thứ ba, giám sát nợ xấu một cách có hiệu quả thông qua hoạt động phân tích, phân loại nợ xấu theo định kỳ. Để việc xử lý nợ xấu được kịp thời, đạt được hiệu quả cao, thì khâu cảnh báo, phát hiện sớm nợ xấu phát sinh là rất quan trọng, quyết định trực tiếp đến quá trình xử lý nợ sau này. Duy trì thường xuyên việc kiểm tra, phân tích, đánh giá thực trạng, nguyên nhân phát sinh nợ xấu, làm rõ trách nhiệm của cá nhân có liên quan nhất là ở những đơn vị, cá nhân phụ trách có tỷ lệ nợ xấu tăng nhanh, gắn trách nhiệm thu hồi nợ xấu, xử lý rủi ro với trách nhiệm của cá nhân trong hoạt động cho vay.
Thứ tư, tăng cường pháp chế là giải pháp cần thực hiện nhanh chóng để có một chế độ và trật tự pháp luật, trong đó tất cả các chủ thể quản lý và đối tượng bị quản lý đều phải tôn trọng và thực hiện pháp luật một cách nghiêm chỉnh, triệt để và chính xác. Tăng cường pháp chế trong lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng là việc các cơ quan nhà nước có liên quan bao gồm Ngân hàng Nhà nước và các đối tượng bị quản lý là các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, các tổ chức khác có hoạt động ngân hàng, các tổ chức kinh tế và tất cả các công dân đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật về tiền tệ và hoạt động ngân hàng nhằm khắc phục được tình trạng buông lỏng pháp chế một thời gian dài, khiến hoạt động tiền tệ – ngân hàng hỗn loạn như những năm vừa qua…, khi các cơ quan thanh tra giám sát ngân hàng nhiều lúc đã tỏ ra bất lực, buông xuôi.
Thứ năm, tăng cường các cơ chế thỏa thuận, thương lượng trong xử lý nợ xấu giữa ngân hàng thương mại (bên cho vay) và các doanh nghiệp (bên đi vay) để đồng thuận, “chung lưng đấu cật” giữa hai bên trong việc giải quyết hậu quả của nợ xấu. Cả hai bên cần bàn bạc để có giải pháp hợp lý như đề ra các phương án trả nợ, xác định thời điểm trả nợ, thay đổi các điều khoản, nội dung hợp đồng tín dụng để phù hợp với nhu cầu và tình hình thực tế của các bên.
Thứ sáu, giải quyết tốt vấn đề con người, vì đây là yếu tố quan trọng nhất trong sự thành công. Do vậy, để hạn chế rủi ro trong hoạt động tín dụng, cần phải có đội ngũ cán bộ tín dụng có phẩm chất, năng lực công tác và tinh thần trách nhiệm cao, tận tụy với công việc. Thường xuyên quan tâm đến việc giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ tín dụng. Một người có đạo đức tốt, thái độ hành xử đúng mực sẽ rất cân nhắc trong việc giải quyết cho vay trên cơ sở đầy đủ những thủ tục theo quy định và dự án có hiệu quả.
Các trường hợp ngân hàng chịu lỗ sau phát mại nợ
Một nguyên nhân thường gặp dẫn đến tổn thất tài chính là quá trình phát mại tài sản bị kéo dài vì các tranh chấp pháp lý, khiến lãi vay tiếp tục tích lũy và có thể vượt quá giá trị thực của tài sản bảo đảm. Ngoài ra, nhiều khoản chi phí phát sinh trong quá trình xử lý như chi phí cưỡng chế, thẩm định giá, tổ chức đấu giá cũng như các loại thuế và phí chuyển nhượng có thể chiếm tỷ lệ đáng kể, làm giảm đáng kể số tiền thực tế mà ngân hàng thu hồi được.
Ngân hàng có thể rơi vào tình trạng thua lỗ hoặc sụt giảm lợi nhuận đáng kể khi tỷ lệ nợ xấu – đặc biệt là các khoản thuộc nhóm 3 đến nhóm 5 với thời gian quá hạn trên 90 ngày – tăng lên ở mức cao, buộc phải trích lập dự phòng rủi ro với quy mô lớn. Bên cạnh đó, áp lực tài chính cũng có thể phát sinh khi chi phí huy động vốn vượt quá mức lãi suất cho vay hoặc các hoạt động đầu tư không mang lại hiệu quả như kỳ vọng. Tỷ lệ nợ xấu gia tăng thường là dấu hiệu cho thấy nguy cơ mất vốn cao hơn, đồng thời phản ánh sự suy giảm trong chất lượng tín dụng của ngân hàng.
Quy trình pháp lý cho nợ khó đòi và phát mại
Quy trình giải quyết các khoản nợ khó thu hồi thường khởi đầu bằng việc gửi thông báo nhắc nợ, tiến hành trao đổi với khách hàng để tìm phương án cơ cấu lại khoản vay. Nếu những biện pháp này không mang lại kết quả, tổ chức tín dụng có thể chuyển sang bước thu giữ tài sản bảo đảm. Sau đó, tài sản sẽ được định giá bởi đơn vị độc lập, thực hiện niêm yết công khai và tổ chức bán đấu giá theo quy định của pháp luật dân sự, nhằm bảo đảm quyền thu hồi nợ hợp pháp của bên cho vay.
- Lập biên bản hội đồng xử lý nợ phải thu ghi nhận nguyên nhân, trách nhiệm.
- Xử lý khoản nợ không thu hồi được bằng dự phòng đã trích lập, phần thiếu được hạch toán vào chi phí quản lý.
- Các khoản xóa sổ phải theo dõi ngoài bảng cân đối kế toán tối thiểu 10 năm. Nếu sau này thu được nợ đã xoá sổ, phải ghi vào thu nhập khác.
Câu hỏi thường gặp
Theo quy định tại Điều 163 Bộ luật Dân sự năm 2015 tập trung vào bảo vệ quyền sở hữu và các quyền liên quan đối với tài sản. Cụ thể:
– Không ai có thể bị hạn chế, bị tước đoạt trái luật quyền sở hữu, quyền khác đối với tài sản: Điều này nhấn mạnh quyền sở hữu và các quyền khác liên quan đến tài sản của mỗi cá nhân hoặc tổ chức không thể bị hạn chế hoặc bị tước đoạt một cách trái pháp luật. Nó bảo vệ quyền của mỗi người để sở hữu và sử dụng tài sản của mình một cách tự do và công bằng.
– Trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh hoặc vì lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng chống thiên tai, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của tổ chức, cá nhân theo giá thị trường: Điều này chỉ ra rằng trong các trường hợp đặc biệt như lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp hoặc phòng chống thiên tai, Nhà nước có quyền mua hoặc sử dụng tài sản của cá nhân hoặc tổ chức mà phải bồi thường tương xứng với giá trị thị trường của tài sản đó. Điều này nhằm đảm bảo sự cân nhắc giữa quyền của Nhà nước và quyền sở hữu của người dân, tránh việc lạm dụng quyền lực và đảm bảo sự công bằng và đúng đắn trong việc xử lý tài sản.
Theo quy định nêu trên, thì khi đến hạn trong hợp đồng vay thì bên vay có nghĩa vụ trả đủ tiền gốc và lãi suất theo thỏa thuận của hai bên trong hợp đồng vay.
Trường hợp nếu bên vay không thực hiện hoặc không thực hiện đúng nghĩa vụ đã thỏa thuận trong hợp đồng vay thì bên nhận thế chấp (tức ngân hàng) có quyền yêu cầu bên thế chấp giao tài sản đó cho mình để xử lý tài sản thế chấp theo quy định của Bộ luật Dân sự hiện hành.
Bước 1. Ngân hàng thông báo phát mãi
Bước 2. Định giá tài sản
Bước 3. Bán tài sản nhà đất
Bước 4. Thanh toán số tiền có được từ việc xử lý phát mại
Bước 5. Chuyển quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản cho người kế sở hữu.
